"Vì số lượng và chất lượng đội ngũ cán bộ chủ chốt cơ sở; vì các phong trào cách mạng trên quê hương "Đồng Khởi" Trường luôn luôn cải tiến các mặt hoạt động"

Thứ hai, 1 Tháng 6, 2020 - 08:12

Học Bác, học Nhật ký trong tù một bảo vật của Quốc gia

ThS. Nguyễn Thị Yến
Trưởng khoa Nhà nước và Pháp luật

1. Khái lược tác phẩm Nhật ký trong tù

Khi còn cắp sách đến trường, trong những tác phẩm được các Thầy, Cô giáo giảng về Bác, nội dung nào cũng hay, cũng làm người nghe cảm động, ngưỡng mộ và tự hào. Trong hàng nghìn tác phẩm, bài nói chuyện, bài viết của Bác được các tác giả ngợi ca Bác cả trong và ngoài nước, trong đó có Nhật ký trong tù là một tác phẩm mang giá trị to lớn về chí khí một con người cách mạng; về giáo dục đạo đức, tinh thần lạc quan cách mạng, nghị lực sống giàu tính nhân văn và sự kiên định mục đích thắng lợi tất yếu của cách mạng dưới chế độ lao tù hà khắc của bọn Tưởng Giới Thạch cho con người, đặc biệt là những người cộng sản.

Nhật ký trong tù theo nghĩa Hán Việt là Ngục trung nhật ký. Đây là tập thơ chữ Hán gồm 133 bài, trong cuốn sổ nhỏ màu xanh, bìa có vẽ đôi tay bị xiềng, do Chủ tịch Hồ Chí Minh sáng tác theo thể Đường luật, Người viết tác phẩm trong thời gian bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam và bị chúng đày ải qua gần 30 nhà giam của 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc từ ngày 29 tháng 8 năm 1942 đến ngày 10 tháng 9 năm 1943. Gần 13 tháng sống trong cảnh tối tăm của tù ngục nhưng kẻ thù không thể giam cầm được tư tưởng lớn của một con người với nhân cách cao cả và luôn vươn đến khát vọng tự do.

2. Những tư tưởng lớn của Hồ Chí Minh trong tác phẩm nhật ký trong tù

Đã 77 năm qua, Nhật ký trong tù vẫn có sức sống mãnh liệt và làm lay động bao trái tim của người đọc, càng thấm sâu và thấy mình sao nhỏ bé bởi tư tưởng to lớn, bao la, rất kiên cường, lạc quan của Bác. Hiện nay, Nhật ký trong tù được xem là Bảo vật quốc gia và mang giá trị thời đại với những điểm nổi bật:

- Qua tác phẩm, phản ánh tâm hồn và nhân cách cao đẹp của người chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh thử thách nặng nề nhất của chốn lao tù, đã tố cáo bộ mặt tàn bạo của nhà tù Quốc dân đảng và xã hội Trung Quốc thời Tưởng Giới Thạch. Bọn chúng muốn qua việc cầm tù sẽ làm Bác nhụt chí, sẽ làm sức khỏe suy kiệt và không thực hiện chí hướng làm cách mạng của Người. Bác mô tả trong bài: Bốn tháng rồi: Bốn tháng không thay áo/ Bốn tháng không giặc giũ/ Bốn tháng cơm không no/ Bốn tháng đêm thiếu ngủ. Từ đó Răng rụng mất một chiếc/ Tóc bạc thêm mấy phần/ Gầy đen như quỹ đói/ Ghẻ lở mọc đầy thân.

- Tác phẩm cho thấy chí khí của Bác rất lạc quan và yêu đời, tuy bị cầm tù nhưng tinh thần rất tự do, tự tại.  Trong những bài thơ dù những bài có tựa đề hay không có tựa đề, Bác sử dụng chất liệu để làm thơ bằng những tạo vật của tự nhiên, hoa lá, cây cỏ, trời, trăng, mây nước, tức cảnh sinh tình. Nổi bật nhất là các bài: Buổi sớm, Buổi trưa, Chiều tối, Đi đường, Giải đi sớm, Đêm lạnh, Hoàng hôn, Nắng sớm, Cảnh buổi sớm, Cảnh chiều hôm, Cảm thu, Đêm thu, Trời hửng… Với bài thơ: Vọng nguyệt, Người viết:

Trong tù không rượu cũng không hoa,

Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ;

Người ngắm trăng soi ngoài cửa sổ,

Trăng nhòm khe cửa ngắm nhà thơ.

Chỉ 4 câu thơ ngắn gọn nhưng Bác cho chúng ta thấy được dù bị cầm tù, dù đói rét, bị cùm chân, gian khổ vô cùng nhưng Bác rất lạc quan, đây là chí khí, là nghị lực phi thường, là bản lĩnh thép của người cách mạng, Bài Đi Nam Ninh, Người viết: Hôm nay xiềng xích thay dây trói/ Mỗi bước leng keng tiếng ngọc rung.

- Tác phẩm còn nêu bật khát vọng tự do của một tù nhân yêu nước, Bác trải lòng mình bằng những dòng thơ trong bài: Cảnh binh khiêng lợn cùng đi: Trên đời ngàn vạn điều cay đắng/ Cay đắng chi bằng mất tự do.

Mạnh mẽ, khí khái, tự do còn nằm ở tinh thần, ý chí và sự tự động viên bản thân, tinh thần tự do tạo nên sức mạnh nội lực trong con người Hồ Chí Minh. Đó là bản lĩnh của một người luôn làm chủ mình trong mọi tình thế. Dù bị giam cầm trong lao lý, nhưng nhà tù của Tưởng Giới Thạch không cầm tù được tinh thần, khí phách của người cộng sản. Thật tuyệt vời, sự đấu trí tài tình của Bác đã chứng tỏ sức mạnh phi thường của những con người biết tìm ra chân lý và lẽ sống cho riêng mình, con đường mình đã chọn.  Thân thể ở trong lao/ Tinh thần ở ngoài lao/ Muốn nên sự nghiệp lớn/ Tinh thần càng phải cao.

- Giá trị nhân văn, nhân đạo là điểm nổi bật của tác phẩm và cho thấy lòng nhân ái của người cộng sản, Bác đã sớt chia nỗi đau bằng sự cảm thông, oặn lòng với những bài thơ: Người bạn tù thổi sáo; Phu đường; Nửa đêm nghe tiếng khóc chồng… và tiếng khóc nức nở của trẻ thơ khi theo mẹ vào tù khi bé chỉ nửa tuổi.

Oa…! Oa…! Oa…!

Cha trốn không đi lính nước nhà

Nên nỗi thân em vừa nửa tuổi,

Phải theo mẹ đến ở nhà pha.(*)

- Nhật ký trong tù còn cho người đọc thấy rõ niềm tin sắc son của Bác về niềm tin, hy vọng và tương lai tất thắng của con đường mà Đảng, Bác và Nhân dân đã chọn. Trong bài Giải đi sớm, Người đã bộc lộ niềm tin son sắc này:

“Gà gáy một lần đêm chửa tan,

Chòm sao đưa nguyệt vượt lên ngàn;

Người đi cất bước trên đường thẳm,

Rát mặt đêm thu, trận gió hàn.

Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng,

Bóng tối đêm tàn, quét sạch không;

Hơi ấm bao la trùm vũ trụ,

Người đi, thi hứng bỗng thêm nồng”.

Trên đây là những điểm nổi bật nhất của tác phẩm Nhật ký trong tù, chính trong thơ của Người luôn nói lên tư tưởng, quan điểm, nhân cách sống của một bậc đại trí, đại nhân, đại dũng. Một nhà thơ Trung Quốc từng viết: “Nhật ký trong tù là bức chân dung của một đại nhân, đại trí, đại dũng.” Chúng ta thấy trái tim của Người tỏa ánh sáng chói ngời trong hoàn cảnh tối tăm. Ngày 01/10/2012, tác phẩm “Nhật ký trong tù” hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia đã được công nhận là Bảo vật Quốc gia (đợt 1) theo quyết định số 1426/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

3. Là cán bộ, đảng viên học Bác qua tác phẩm như thế nào?

Với những tư tưởng lớn của Hồ Chí Minh được thể hiện qua tác phẩm Nhật ký trong tù đều là những bài học mang giá trị to lớn để mỗi chúng ta học tập và làm theo trong hiện tại và tương lai. Giá trị hữu dụng của tác phẩm giúp cho mỗi chúng ta học ở Bác:

- Sự kiên trì, nhẫn nại: Luôn có niềm tin vào sự thắng lợi, thành công; biết vượt qua những khó khăn, gian khổ, đớn đau, thử thách; biết đương đầu và vượt qua những gian khó hiểm nguy trong cuộc sống và trong công tác để hoàn thành chí hướng đã chọn.

- Biết yêu quê hương đất nước, yêu Tổ quốc yêu đồng bào; biết yêu thiên nhiên, cái đẹp: Chính từ sự yêu thương này sẽ dẫn đến sự trân trọng để bảo vệ cái đẹp, biết làm cho thế giới chúng ta đang sống ngày càng đẹp hơn, hạnh phúc hơn.

- Phải có lòng nhân đạo cộng sản: Đây là điều mà người đã dấn thân làm cách mạng phải biết và thực hành cho đúng. Đó là chấp nhận hy sinh, sự đánh đổi lợi ích giữa cái chung và cái riêng; giữa cá nhân và tập thể. Khi con người biết đề cao chủ nghĩa nhân đạo cộng sản tất nhiên sẽ biết phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân; biết yêu thương, đùm bọc, chia sẻ nhau những khi khó khăn, thử thách. Lòng nhân đạo phải được nhân lên gấp bội lần vừa phục vụ cho quê hương, Tổ quốc và tình hữu nghị chân chính.

- Học Bác phải biết quý trọng tự do: Chúng ta đang sống trong cảnh thanh bình, chúng ta đang thụ hưởng. Đây là của quý giá nhất mà từ nghìn đời nay, tổ tiên, ông cha và Nhân dân chúng ta, giờ đây có Đảng, có Bác đã giành lấy, sự mất mát, hy sinh của nghìn đời đã mang lại hai chữ tự do. Bác dạy: Không có gì quý hơn độc lập, tự do. Chúng ta hãy trân trọng và hãy làm những điều tốt nhất của những người đang sống đáp lại sự hy sinh lớn lao của những người đã nằm xuống.

- Qua tác phẩm dạy chúng ta đã làm cách mạng, khi dấn thân con đường đã chọn tất nhiên phải chấp nhận thử thách, mất mát, hy sinh vì đại cuộc. Điều này qua bài thơ: Nghe tiếng giã gạo, Bác dạy:

Gạo đem vào giã bao đau đớn

Gạo giã xong rồi trắng tựa bông

Sống ở trên đời người cũng vậy

Gian nan rèn luyện mới thành công.

Tùy vào cảm nhận, cảm thụ của mỗi người, nhưng điểm chung nhất của bài thơ Bác muốn nhắn nhủ đến mỗi chúng ta khi đối mặt với khó khăn, chúng ta sẽ trưởng thành hơn nữa. Trong cuộc sống, trong sinh hoạt và công tác, mỗi việc có thuận, có nghịch, có ưu thế, có hạn chế, có dễ tất phải có khó. Nhưng bản lĩnh con người thấy khó không chùn bước, vất vả không ngại, gian nan không lùi mà phải có tinh thần lạc quan cách mạng, phải tự tin vào thắng lợi tất yếu ở tương lai mà vươn lên và khẳng định mình. Vì bất cứ một thành công nào dù nhỏ nhất, sau lưng họ là bao mồ hôi, nhọc nhằn, đắng cay phải nếm trải. Mặt khác, Người còn chỉ ra quy luật vận động để phát triển. Người ví von, để có hạt gạo ngon, phải chịu sự giần, chà, xát. Chính con người muốn khẳng định mình, trước hết phải tự mình đối diện với những khó khăn, gian khổ, từ đó tất yếu sẽ có thành công.

Qua bài thơ Nghe tiếng giã gạo đã cho chúng ta cái nhìn của Người thật là sâu sắc. Ngày nay, việc rèn luyện tu dưỡng của mỗi cá nhân vẫn là bài học quý báu và tấm gương về cuộc đời của Bác mãi mãi là phương châm để chúng ta nhìn vào đó mà học tập, mà tự rèn luyện phấn đấu cho bản thân.

133 bài thơ của Bác là chân lý, là ngọn đuốc soi đường cho các thế hệ học và làm theo Bác ở một con người, một nhân cách vĩ đại. Luôn vươn tới với thành công bằng khát vọng độc lập - tự do - hạnh phúc cho mọi người, cho muôn nhà. Feli Pita Rodriguez, nhà thơ Cu-ba ca ngợi Bác:

Bởi vì Người đã đói mọi cơn đói ngày xưa

Vì Người đã chết hai triệu lần năm đói bốn nhăm khủng khiếp

Bởi vì Người đã mặc lên mọi tấm áo xác xơ

Đã đi chân đất với mỗi đôi chân trần của người dân đất nước

Bởi vì Người đã chứa chất nỗi tủi nhục của mọi người cùng cực

Bởi vì Người đã từng chịu đau nỗi roi vọt đánh vào dân tộc... 

Thấu hiểu điều này, Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã tạo nên một tuyệt tác, một bảo vật của quốc gia. Nhật ký trong tù là niềm tự hào của dân tộc để lớp lớp cán bộ, đảng viên kể cả học sinh của đất nước được học và làm theo. Nhất là trong thời kỳ xây dựng, đổi mới đất nước trên mọi lĩnh vực như hiện nay.

130 năm Ngày sinh của Bác đã đến, khi những cánh phượng hồng đã rực nở, tô điểm thêm sắc vóc cho mùa hè. Nghiệm lại tác phẩm Nhật ký trong tù và sự trải nghiệm của Bác càng thấy tính vĩ đại của một lãnh tụ cách mạng. Ngày nay trong cuộc sống, học tập và công tác từ hiện thân của Người trong án văn bất hủ ấy chúng ta học tập ở Bác nghị lực phi thường, tinh thần lạc quan cách mạng, niềm tin mãnh liệt cho thắng lợi trong tương lai, đặc biệt là tính nhân văn đối với con người nói chung trong thực tại khách quan.

(*). Nhà pha: Nơi giam giữ phạm nhân, nhà lao, nhà tù, lao xá

Tin khác